Heling begint met het gesprek

Het Nederlandse slavernijverleden werkt door tot in het heden, ook binnen kerken. Stichting Heilzame Verwerking Slavernijverleden (HVSv) wil daarom ruimte maken voor kennis, erkenning en ontmoeting. Met een reeks artikelen en een publieksbijeenkomst brengt de stichting verschillende stemmen samen rond de vraag hoe kerken kunnen bijdragen aan heling en herstel. Geloof & Samenleving ondersteunt dit project dit jaar met een bijdrage van drieduizend euro. We spreken erover met Jan Holtland, secretaris van HVSv.

De wortels van HVSv liggen rond 2017, toen een groep mensen uit verschillende kerken zich rondom dit onderwerp begon te organiseren. Sinds 2023 is HVSv officieel een stichting. Jan Holtland is sinds 2021 betrokken en vervult inmiddels de rol van secretaris.

De inzet van de stichting is breder dan alleen het vertellen van geschiedenis, legt Holtland uit. Natuurlijk is het belangrijk dat mensen beter weten wat er tijdens de slavernij is gebeurd en welke rol kerk en geloof daarbij hebben gespeeld. Maar vervolgens komt de vraag hoe we omgaan met een verleden dat nog steeds sporen nalaat. HVSv spreekt daarom bewust over heilzame verwerking: een proces waarin niet alleen wordt teruggekeken naar wat verkeerd is gegaan, maar ook wordt gezocht naar manieren om vandaag tot herstel, erkenning en nieuwe verbindingen te komen.

‘We willen toewerken naar een gezamenlijke toekomst, waarin mensen met elkaar weer door één deur kunnen’, zegt Holtland. Dat is juist binnen kerken relevant. Gemeenschappen met verschillende culturele achtergronden weten elkaar volgens hem nog niet altijd vanzelfsprekend te vinden. Soms maken zij gebruik van hetzelfde kerkgebouw, maar blijft het onderlinge contact beperkt. Meer ontmoeting kan helpen om het gesprek over het slavernijverleden gezamenlijk te voeren, in plaats van naast elkaar.

Ruimte voor andere stemmen

Een van de manieren waarop HVSv dat gesprek stimuleert, is een reeks van vijf artikelen die dit voorjaar is verschenen. Journalist Miriam van Coblijn interviewde daarvoor verschillende mensen over de verhouding tussen kerk, geloof en slavernij. De artikelen verschenen eerst bij het online magazine NieuwWij en werden daarna ook gepubliceerd op de website van HVSv.

Lees nu de vijf artikelen op NieuwWij

Bij de keuze van de geïnterviewden speelde mee dat veel Nederlandse kerken en kerkelijke organisaties nog altijd overwegend wit zijn. HVSv wilde daarom doelbewust ruimte geven aan zwarte stemmen en perspectieven die binnen bestaande kerkelijke structuren niet altijd vanzelfsprekend worden gehoord. ‘We wilden specifiek een aantal zwarte mensen aan het woord laten, die vanuit hun perspectief iets konden zeggen over kerk, geloof en slavernij’, vertelt Holtland.

De reeks belicht verschillende dimensies van het slavernijverleden. Zo wordt aandacht besteed aan ongelijke machtsverhoudingen, maar ook aan sociale en psychologische gevolgen die generaties lang kunnen doorwerken. Volgens Holtland was het belangrijk om juist aspecten naar voren te brengen die in het gesprek over het slavernijverleden nog minder aandacht krijgen en daarbij mensen aan het woord te laten die vanuit hun eigen kennis en ervaring iets wezenlijks kunnen toevoegen.

Naast de artikelen organiseert de stichting een publieksbijeenkomst. Ook daarin draait het om ontmoeting en gesprek. Heling is immers niet iets wat afzonderlijke groepen los van elkaar kunnen bereiken. Het vraagt dat mensen naar elkaar luisteren, uiteenlopende ervaringen serieus nemen en samen onderzoeken wat er nodig is om verder te kunnen.

Daarbij hoeft herstel volgens Holtland niet alleen te worden gezien in termen van financiële compensatie. Hij wijst juist ook op vormen van immaterieel herstel: erkenning en bewustwording, onderzoek, studiebeurzen en meer ruimte voor zwarte theologie. Voor kerken betekent dit eveneens kritisch kijken naar de eigen geschiedenis en erkennen waar zij in het verleden hebben bijgedragen aan het in stand houden of rechtvaardigen van slavernij.

Slavernijmonument Amsterdam

Bijdrage van Geloof & Samenleving

Het contact tussen HVSv en Geloof & Samenleving ontstond vrij organisch. Via contacten binnen de kerkelijke wereld hoorde de stichting dat Geloof & Samenleving belangstelling had voor dit onderwerp en mogelijkheden bood voor financiële ondersteuning. Na enkele gesprekken volgde een aanvraag. Uiteindelijk besloot Geloof & Samenleving drieduizend euro aan het project bij te dragen.

Holtland is blij met die ondersteuning. Met de bijdrage kan HVSv het gesprek over slavernij, kerk en geloof verder verbreden en verschillende perspectieven onder de aandacht brengen. Daarmee raakt het project aan een belangrijke ambitie van Geloof & Samenleving: initiatieven ondersteunen waarin geloof en maatschappelijke vraagstukken elkaar ontmoeten en waarin ruimte ontstaat voor bewustwording, dialoog en verandering.

Maar wat kunnen lezers zelf doen? Holtland hoeft daar niet lang over na te denken. ‘Stel dit onderwerp aan de orde. Stel er vragen over en kijk of er binnen je eigen gemeenschap aandacht aan gegeven kan worden.’ Dat kan heel concreet: organiseer een avond met een spreker, nodig de reizende tentoonstelling van HVSv uit of bezoek met een groep een Keti Koti-herdenking of -viering.
Grote stappen zijn daarvoor niet altijd nodig. Niet iedereen hoeft alles te doen. Juist door het gesprek te beginnen, andere verhalen te leren kennen en ontmoetingen te organiseren, kan een pijnlijk verleden ook een vertrekpunt worden voor een gezamenlijke toekomst.

www.hvsv-slavernijverwerking.nl/

Chantal van der Putten